آسمان هفته

از بدرِ کوچک سال تا دیدار ناهید و مشتری

شب‌های نخست خرداد، آسمان آرام‌آرام رنگ تابستان به خود می‌گیرد. ستارگان زمستانی یکی‌یکی به سوی افق غربی می‌روند و در مقابل، مثلث تابستانی با سه ستاره درخشان خود از شرق بالا می‌آید. در این میان، دو بازیگر اصلی آسمان شامگاهی این هفته ناهید و مشتری هستند؛ دو سیاره‌ای که هر شب به یکدیگر نزدیک‌تر می‌شوند و خود را برای یکی از زیباترین مقارنه‌های سال آماده می‌کنند. در کنار این نمایش سیاره‌ای، ماه کامل کوچک امسال، ستاره‌های کهنسال که شاید از قدیمی‌ترین اجرامی باشند که با چشم خود می‌بینید، خوشه‌های کروی دوردست و راه شیری در حال بازگشت، مجموعه‌ای از صحنه‌های جذاب را برای رصدگران فراهم می‌کنند.

هفته‌ای برای تماشای دو سیاره

اگر این روزها پس از غروب خورشید به افق غربی نگاه کنید، به‌سختی می‌توانید ناهید را نادیده بگیرید. این سیاره که با قدر حدود منفی ۴ درخشان‌ترین جرم آسمان شامگاهی پس از ماه است، این هفته به مشتری نزدیک‌تر و نزدیک‌تر می‌شود. در آغاز هفته فاصله آن‌ها حدود ۱۱ درجه است، اما تا پایان هفته این فاصله به حدود ۴ درجه کاهش می‌یابد و زمینه را برای مقارنه بسیار نزدیک ۱۹ خرداد فراهم می‌کند.

تماشای این دو سیاره کنار یکدیگر یادآور این واقعیت است که فاصله‌های آسمانی گاه فریبنده‌اند. ناهید در مقیاس منظومه شمسی همسایه نسبتاً نزدیک زمین محسوب می‌شود، در حالی که مشتری صدها میلیون کیلومتر دورتر قرار دارد. با این حال از دید ما روی گنبد آسمان، هر دو در حال نزدیک شدن به هم به نظر می‌رسند.

در همین ناحیه آسمان، ستاره‌های پولوکس و کاستور در صورت فلکی جوزا نیز دیده می‌شوند؛ ستارگانی که از ماه‌ها پیش همراه مشتری بوده‌اند و اکنون شاهد نزدیک شدن دو سیاره درخشان آسمان هستند.

بدرِ کوچک سال در کنار قلب‌العقرب

ماه این هفته از مرحله بدر عبور می‌کند. بدر این ماه ویژگی جالبی دارد: ماه در نزدیکی دورترین نقطه مداری خود از زمین قرار گرفته و به همین دلیل اندکی کوچک‌تر از میانگین ماه‌های کامل دیده می‌شود؛ پدیده‌ای که گاهی از آن با عنوان «مینی‌مون» یا ماه کوچک یاد می‌شود. هرچند تفاوت اندازه آن با چشم غیرمسلح چندان آشکار نیست، اما دانستن این موضوع نگاه متفاوتی به ماه کامل این هفته می‌دهد.

در شامگاه‌های آغاز هفته، ستاره نارنجی و مشهور قلب‌العقرب در نزدیکی ماه دیده می‌شود. این ستاره غول‌پیکر سرخ که در قلب صورت فلکی عقرب قرار دارد، یکی از زیباترین ستارگان رنگی آسمان است. نور شدید ماه ممکن است رنگ آن را کمرنگ کند، اما با دوربین دوچشمی یا حتی پوشاندن قرص ماه پشت ساختمان یا درخت، رنگ نارنجی آن بهتر نمایان می‌شود.

آغاز بازگشت آسمان تابستانی

اگر کمی دیرتر از غروب به آسمان نگاه کنید، تغییر فصل را می‌توان از روی ستارگان تشخیص داد. نسر واقع در شرق بالا آمده و دو همراه معروفش، دنب و نسر طائر، کم‌کم مثلث تابستانی را کامل می‌کنند. این سه ستاره از مشهورترین نشانه‌های آسمان تابستانی‌اند و در ماه‌های آینده تقریباً تمام شب بر فراز آسمان خواهند درخشید.

بازگشت مثلث تابستانی نشانه دیگری نیز دارد: بازگشت تدریجی راه شیری. اگر از آلودگی نوری شهرها دور باشید، می‌توانید نوار کم‌نور راه شیری را از حوالی دجاجه و عقاب تشخیص دهید؛ نواری که در هفته‌های آینده هر شب بلندتر و درخشان‌تر خواهد شد.

شکار ستاره‌های پیر جهان

یکی از جذاب‌ترین پیشنهادهای این هفته، جست‌وجوی کهن‌ترین ستارگانی است که شاید تاکنون دیده باشید. بسیاری از اجرام منظومه شمسی حدود ۴.۶ میلیارد سال سن دارند، اما برخی ستارگان کم‌نور در آسمان بهار ممکن است بیش از ۱۲ یا حتی ۱۳ میلیارد سال عمر داشته باشند؛ یعنی تقریباً هم‌سن دوران اولیه شکل‌گیری کهکشان راه شیری.

اخترشناسان سن این ستارگان را از روی ترکیب شیمیایی آن‌ها تخمین می‌زنند. هرچه عناصر سنگین کمتری در طیف ستاره وجود داشته باشد، احتمالاً در دوران قدیمی‌تری از تاریخ جهان شکل گرفته است. این اجرام در حقیقت بازماندگان نسل‌های نخست ستارگان کهکشان‌اند.

از سماک رامح تا خوشه بزرگ M13

در میانه آسمان بهاری، ستاره درخشان سماک رامح یا آرکتوروس همچنان فرمانروایی می‌کند. این غول نارنجی در قلب صورت فلکی گاوران قرار دارد و الگوی بادبادکی‌شکل این صورت فلکی را مشخص می‌کند. پیدا کردن سماک رامح راهی عالی برای جهت‌یابی در آسمان است.

اگر از سماک رامح به سوی نسر واقع حرکت کنید، در مسیر خود ابتدا به تاج شمالی و سپس به صورت فلکی جاثی می‌رسید. در دل جاثی یکی از مشهورترین اجرام آسمان نیمکره شمالی قرار دارد: خوشه کروی M13.

این خوشه با فاصله‌ای حدود ۲۲ هزار سال نوری از زمین، مجموعه‌ای از صدها هزار ستاره است که در قالب کره‌ای عظیم پیرامون مرکز کهکشان می‌گردند. در دوربین دوچشمی تنها لکه‌ای مه‌آلود دیده می‌شود، اما حتی یک تلسکوپ کوچک می‌تواند بخش‌هایی از ساختار دانه‌دانه آن را آشکار کند.

پیشنهاد رصدی هفته

اگر تنها یک شب فرصت رصد دارید، شامگاه جمعه را برای تماشای نزدیکی چشمگیر ناهید و مشتری انتخاب کنید. این دو سیاره منظره‌ای خواهند ساخت که حتی از درون شهرها نیز به‌آسانی قابل مشاهده است.

اگر به ابزار رصدی دسترسی دارید، شب شنبه فرصت خوبی برای یافتن M13 و آشنایی با یکی از بزرگ‌ترین خوشه‌های کروی آسمان است. و اگر تنها با چشم غیرمسلح رصد می‌کنید، شب یکشنبه جفت معروف مئزر و سها در دسته دب اکبر را امتحان کنید؛ آزمونی قدیمی برای سنجش دقت دید که هنوز هم جذابیت خود را حفظ کرده است.

این هفته آسمان داستان فاصله‌ها را روایت می‌کند؛ فاصله میان دو سیاره‌ای که ظاهراً به هم نزدیک می‌شوند، فاصله میان زمین و شهری کروی از صدها هزار ستاره در M13، و فاصله میان امروز ما و ستارگانی که از نخستین روزهای تاریخ جهان باقی مانده‌اند. شاید همین نگاه به گذشته‌های دور باشد که آسمان شب را همچنان شگفت‌انگیز نگه داشته است.