هفت شب، هفت آسمان

از ماهِ نیمه‌روشن تا بدر کنار قلب‌العقرب: راهنمای آسمان از جمعه ۱ خرداد تا یکشنبه ۱۰ خرداد ۱۴۰۵
برابر با ۲۲ تا ۳۱ مه ۲۰۲۶

آسمان این هفته با ماهی آغاز می‌شود که به تربیع اول رسیده است؛ نیمه‌ای روشن، نیمه‌ای تاریک، و مرزی سایه‌روشن که برای تلسکوپ‌داران یکی از زیباترین نماهای ماه را می‌سازد. در شب‌های بعد، ماه رو به بدر می‌رود، از کنار سماک اعزل می‌گذرد و در پایان هفته، در نزدیکی قلب‌العقرب می‌درخشد؛ ستاره‌ای نارنجی‌رنگ که نشانه‌ی روشن تابستان در جنوب آسمان است. در همین روزها، ناهید و مشتری در آسمان شامگاهی غرب هر شب به هم نزدیک‌تر می‌شوند و در شرق، نسر واقع، دنب و نسر طائر کم‌کم مثلث تابستانی را کامل می‌کنند. منبع اصلی این راهنما برای عرض‌های میانی نیمکره شمالی و به‌ویژه آمریکای شمالی نوشته شده و موقعیت‌های ماه و سیاره‌ها ممکن است بسته به مکان رصد کمی تغییر کند.

جمعه ۱ خرداد / ۲۲ مه
ماه در تربیع اول، نزدیک قلب‌الاسد

امشب و فرداشب، ماه در وضعیت نزدیک به تربیع اول دیده می‌شود. لحظه‌ی دقیق تربیع اول صبح شنبه، ۲۳ مه، ساعت ۷:۱۱ به وقت شرق آمریکای شمالی است؛ بنابراین از دید رصدگران شامگاهی، هر دو شبِ جمعه و شنبه ماه تقریباً نیمه‌روشن خواهد بود.

پس از تاریک شدن هوا، در نزدیکی ماه به دنبال ستاره‌ی قلب‌الاسد یا Regulus بگردید. این ستاره‌ی قدر یک، کمی بالاتر و سمت چپ ماه دیده می‌شود. قلب‌الاسد پایین‌ترین بخش الگوی معروف داس شیر است؛ قوسی از ستاره‌ها شبیه علامت سؤال وارونه که سینه و یال صورت فلکی شیر را می‌سازد.

این شب فرصت خوبی است برای دیدن آخرین جلوه‌های شیر در آسمان بهاری. شیر کم‌کم به سوی غرب پایین می‌رود و در هفته‌های آینده جای خود را به صورت‌های فلکی تابستانی می‌دهد.

شنبه ۲ خرداد / ۲۳ مه
مرز سایه و روشن روی ماه

ماه اکنون کمی از تربیع اول گذشته است. با چشم غیرمسلح، قرص ماه تقریباً نیمه‌روشن دیده می‌شود، اما اگر تلسکوپ یا حتی دوربین دوچشمی خوب داشته باشید، داستان اصلی روی مرز میان روشنایی و تاریکی اتفاق می‌افتد.

این مرز را سایه‌روشن ماه یا terminator می‌نامند. در نزدیکی این خط، خورشید از دید ناظر فرضی روی ماه بسیار پایین است؛ بنابراین کوه‌ها و دهانه‌ها سایه‌هایی بلند می‌اندازند و سطح ماه حالتی برجسته و سه‌بعدی پیدا می‌کند.

در نیمه‌ی شمالی ماه، سایه‌روشن به محدوده‌ی دریای باران‌ها یا Mare Imbrium می‌رسد. در همین ناحیه، دو دهانه‌ی Aristillus و Autolycus روی کف نسبتاً هموار این دشت بازالتی دیده می‌شوند. در حاشیه‌ی این منطقه، رشته‌کوه‌های آلپ و آپنین ماه بخشی از لبه‌ی حوضه‌ی بزرگ Imbrium را مشخص می‌کنند.

در نیمه‌ی جنوبی ماه، سایه‌روشن از میان دهانه‌های بزرگ و کهن ارتفاعات جنوبی می‌گذرد. این بخش برای تلسکوپ‌داران صبور، یکی از پربافت‌ترین و تماشایی‌ترین نواحی ماه است.

یکشنبه ۳ خرداد / ۲۴ مه
جست‌وجوی دشوار قنطورس

آیا تا به حال حتی یک ستاره از صورت فلکی قنطورس را دیده‌اید؟ برای بیشتر رصدگران عرض‌های میانی نیمکره شمالی، قنطورس صورت فلکی آسانی نیست. ستاره‌ی مشهور آلفا قنطورس از بسیاری از مناطق شمالی هرگز از افق بالا نمی‌آید. اما ستاره‌ی تتا قنطورس یا Menkent را می‌توان از بخش‌هایی از ایالات متحده و جنوب کانادا، بسیار پایین در افق جنوبی، دید.

برای پیدا کردن آن باید حدود یک ساعت پس از پایان گرگ‌ومیش، افق جنوبی کاملاً باز داشته باشید. این ستاره تقریباً سه مشت در فاصله‌ی بازوی کشیده، پایین‌تر و سمت چپ سماک اعزل یا Spica قرار می‌گیرد و کمی پایین‌تر و سمت راست قلب‌العقرب یا Antares دیده می‌شود.

هرچه شمالی‌تر باشید، تتا قنطورس پایین‌تر می‌آید و دیدنش سخت‌تر می‌شود. غبار، آلودگی نوری و جذب جو نزدیک افق نور آن را کم می‌کنند. دوربین دوچشمی در این رصد بسیار کمک‌کننده است.

دوشنبه ۴ خرداد / ۲۵ مه
بادبادک بزرگ آسمان بهاری

ماه که حالا به سوی وضعیت کوژ افزاینده می‌رود، پس از تاریک شدن هوا در ارتفاع خوبی قرار دارد. کمی سمت چپ آن، ستاره‌ی سماک اعزل یا Spica را پیدا کنید. کمی بالاتر و سمت راست ماه نیز ذنب‌الاسد یا Denebola، دم صورت فلکی شیر، دیده می‌شود.

اگر این سه نقطه را با ستاره‌ی درخشان سماک رامح یا Arcturus در بالاتر و سمت چپ آن‌ها در ذهن وصل کنید، الگویی بزرگ و شبیه بادبادک در آسمان شکل می‌گیرد؛ بادبادکی خیالی که انگار در پهنه‌ی آسمان رو به پایین شیرجه می‌رود.

اما Arcturus خود بخشی از بادبادکی کوچک‌تر و پایدارتر هم هست: الگوی اصلی صورت فلکی گاوران یا Boötes که در شب‌های بهاری و اوایل تابستانی، از حوالی Arcturus به بالا کشیده می‌شود.

سه‌شنبه ۵ خرداد / ۲۶ مه
ماه و سماک اعزل؛ نزدیکی ظاهری، فاصله‌ی واقعی

امشب ماه در جنوب آسمان، حدود پنج تا شش درجه سمت راست سماک اعزل دیده می‌شود. این نزدیکی برای چشم ما زیبا و طبیعی به نظر می‌رسد، اما در واقع فقط یک هم‌خطی ظاهری است.

ماه تنها حدود ۱.۳ ثانیه نوری از زمین فاصله دارد. یعنی نوری که از ماه به چشم ما می‌رسد، کمی بیش از یک ثانیه در راه بوده است. اما سماک اعزل حدود ۲۵۰ سال نوری دورتر قرار دارد. این یکی از درس‌های همیشگی نجوم است: چیزهایی که در آسمان کنار هم دیده می‌شوند، الزاماً در فضا کنار هم نیستند.

آسمان در این شب، یک نمونه‌ی ساده و زیبا از تفاوت میان «ظاهر آسمانی» و «واقعیت کیهانی» را نشان می‌دهد.

چهارشنبه ۶ خرداد / ۲۷ مه
دب اکبر و چرخش آرام آسمان

صورت‌های فلکی وقتی از نزدیکی سرسو یا بالای سر عبور می‌کنند، از دید ما انگار سریع‌تر می‌چرخند. دلیلش این است که ما آن‌ها را نسبت به جهت «پایین» خودمان مقایسه می‌کنیم، نه نسبت به کره‌ی آسمان.

دو هفته پیش، دب اکبر حدود یک ساعت پس از غروب، تقریباً افقی در آسمان دیده می‌شد. حالا در همان زمان، زاویه‌دارتر شده است. دو هفته‌ی دیگر، دسته‌ی آن بیشتر رو به پایین آویزان خواهد شد.

این تغییر آرام، یکی از بهترین راه‌ها برای فهمیدن حرکت ظاهری آسمان است. کافی است چند شب پیاپی، در یک ساعت مشخص، به دب اکبر نگاه کنید. آسمان مانند ساعت کار می‌کند، اما عقربه‌هایش ستاره‌ها هستند.

پنجشنبه ۷ خرداد / ۲۸ مه
ذات‌الکرسی در افق شمالی

برای بسیاری از ما، ذات‌الکرسی یادآور شب‌های سرد پاییز و زمستان است؛ زمانی که این صورت فلکیِ W-شکل، در ارتفاع خوبی از آسمان شمالی دیده می‌شود. اما در شب‌های گرم‌تر اواخر بهار و آغاز تابستان هم می‌توان آن را پیدا کرد، فقط بسیار پایین‌تر.

پس از محو شدن روشنایی گرگ‌ومیش، به افق شمالی نگاه کنید. ذات‌الکرسی به شکل W پهن و ایستاده، نزدیک افق دیده می‌شود. هرچه در عرض‌های جغرافیایی شمالی‌تر باشید، این W بالاتر می‌آید. در مناطق جنوبی‌تر، پایین‌تر و نزدیک‌تر به افق دیده می‌شود.

دیدن ذات‌الکرسی در این موقعیت، یادآور این است که صورت‌های فلکی فقط متعلق به یک فصل نیستند؛ جای آن‌ها در آسمان تغییر می‌کند و زمان دیده شدنشان عوض می‌شود.

جمعه ۸ خرداد / ۲۹ مه
نسر واقع و چنگ رومی

نسر واقع یا Vega حالا پس از تاریک شدن هوا به‌خوبی در شرق و شمال‌شرق بالا آمده است. این ستاره یکی از درخشان‌ترین نشانه‌های آسمان تابستانی است و در رأس صورت فلکی کوچک چنگ رومی یا Lyra قرار دارد.

برای پیدا کردن خود چنگ رومی، از Vega شروع کنید. چند ستاره‌ی کم‌نورتر در پایین آن الگویی کوچک می‌سازند: یک مثلث کوچک و یک متوازی‌الاضلاع که به آن وصل شده است. این صورت فلکی از انتها تا انتها حدود هفت و نیم درجه گستردگی دارد؛ بنابراین در بسیاری از دوربین‌های دوچشمی، ممکن است کمی از میدان دید بیرون بزند.

نور ماه در این شب‌ها زیاد شده و دیدن ستاره‌های کم‌نورتر سخت‌تر است. دوربین دوچشمی کمک می‌کند الگوی چنگ رومی را بهتر تشخیص دهید.

شنبه ۹ خرداد / ۳۰ مه
ماه بدر در کنار قلب‌العقرب

امشب ماه تقریباً کامل است. لحظه‌ی دقیق بدر، بامداد یکشنبه ۳۱ مه، ساعت ۴:۴۵ به وقت شرق آمریکای شمالی است؛ اما از دید رصدگران شامگاهی، شنبه‌شب ماه بدر به نظر می‌رسد.

پس از غروب، به نزدیکی ماه نگاه کنید. ستاره‌ی نارنجی‌رنگ قلب‌العقرب یا Antares حدود دو تا سه درجه در سمت چپ ماه دیده می‌شود. نور ماه می‌تواند دیدن رنگ و درخشندگی قلب‌العقرب را دشوار کند. برای کم کردن مزاحمت نور ماه، می‌توانید قرص ماه را با انگشت یا لبه‌ی یک ساختمان بپوشانید و به ستاره‌ی کنار آن نگاه کنید. دوربین دوچشمی هم کمک می‌کند رنگ گرم این ستاره بهتر دیده شود.

در برخی مناطق جهان، از جمله شرق استرالیا و جنوب آمریکای جنوبی، ماه از مقابل قلب‌العقرب عبور می‌کند و آن را می‌پوشاند؛ پدیده‌ای که به آن اختفا می‌گویند. این اختفا برای همه‌ی مناطق زمین قابل مشاهده نیست.

یکشنبه ۱۰ خرداد / ۳۱ مه
سومین گوشه‌ی مثلث تابستانی

تابستان نجومی هنوز حدود سه هفته دیگر آغاز می‌شود، اما نشانه‌هایش در آسمان شامگاهی آشکار شده‌اند. در پایان گرگ‌ومیش، آخرین ستاره‌ی اصلی مثلث تابستانی از افق شرقی بالا می‌آید: نسر طائر یا Altair.

سه گوشه‌ی مثلث تابستانی عبارت‌اند از:

نسر واقع درخشان‌ترین و بالاترین گوشه،
دنب یا Deneb کمی کم‌نورتر و پایین‌تر از Vega،
و نسر طائر که در پایین‌تر و سمت راست این مثلث قرار می‌گیرد.

مثلث تابستانی یکی از بهترین راهنماهای آسمان تابستان است. اگر آن را یاد بگیرید، پیدا کردن راه شیری، صورت‌های فلکی تابستانی و بسیاری از اجرام ژرف آسمان آسان‌تر می‌شود.