تحریریهی «مداد»
موج سرمای کمسابقه در کانادا
«گردباد قطبی» چیست و چرا دوباره فعال شده است؟
در روزهای اخیر، بخش بزرگی از کانادا با سرمایی کمسابقه و دماهای رکوردشکن روبهرو شده است؛ سرمایی که در بسیاری از استانها با هشدارهای جدی هواشناسی، تعطیلی مدارس، اختلال در حملونقل و خطر جدی برای سلامت همراه بوده. عامل اصلی این وضعیت، پدیدهای شناختهشده اما اغلب بدفهمشده است: گردباد قطبی (Polar Vortex)
چه اتفاقی در حال رخ دادن است؟
یک توده بسیار سرد از هوای قطبی که معمولاً بالای شمالگان «حبس» میماند، در هفتههای اخیر به سمت جنوب رانده شده و بخشهای وسیعی از کانادا و حتی شمال ایالات متحده را دربر گرفته است. در برخی مناطق، دمای احساسی به زیر منفی ۴۰ درجهی سانتیگراد رسیده؛ سطحی از سرما که میتواند در عرض چند دقیقه باعث یخزدگی پوست شود.
گردباد قطبی دقیقاً چیست؟
گردباد قطبی یک سامانه بزرگ گردش هوای بسیار سرد است که در ارتفاعات بالای جو (استراتوسفر و تروپوسفر فوقانی) و پیرامون قطب شمال شکل میگیرد. این سامانه با بادهایی بسیار قوی، هوای سرد قطبی را مانند یک دیوار نامرئی در شمال نگه میدارد.
تا زمانی که این «دیوار بادی» پایدار است، زمستانهای کانادا و نیمکرهی شمالی قابلپیشبینیترند. مشکل زمانی آغاز میشود که این سامانه تضعیف یا دچار نوسان میشود.
چرا گردباد قطبی میشکند؟
از دید علم اقلیم، چند عامل کلیدی در تضعیف گردباد قطبی نقش دارند:
گرمایش سریع قطب شمال (Arctic Amplification): قطب شمال با سرعتی بیش از میانگین جهانی در حال گرم شدن است. این اختلاف دمای کمتر میان قطب و عرضهای میانی، بادهای غربی قوی را تضعیف میکند.
نوسانات ناگهانی استراتوسفری (Sudden Stratospheric Warming): گاهی دمای لایههای بالایی جو در عرض چند روز دهها درجه افزایش مییابد. این پدیده میتواند گردباد قطبی را «بشکند» یا جابهجا کند.
جریان جتی موجدار (Jet Stream): وقتی جریان جتی صاف و سریع نیست و به شکل موجهای عمیق درمیآید، هوای قطبی میتواند به سمت جنوب «نشت» کند.
نتیجهی این فرایندها، نفوذ هوای بسیار سرد به مناطقی است که معمولاً چنین دماهایی را تجربه نمیکنند.
آیا این با تغییرات اقلیمی در تضاد است؟
برخلاف تصور رایج، موجهای سرمای شدید نقض تغییرات اقلیمی نیستند. بسیاری از پژوهشگران معتقدند که گرمشدن سریع قطب شمال میتواند paradoxically باعث افزایش نوسانات شدید آبوهوایی شود؛ یعنی هم موجهای گرما و هم موجهای سرمای افراطی.
به زبان ساده: جهانی گرمتر، الزاماً جهانی «ملایمتر» نیست.
چرا این موج سرما مهم است؟
خطر برای سلامت عمومی: سرمازدگی، هیپوترمی و افزایش مرگومیر در گروههای آسیبپذیر
فشار بر زیرساختها: شبکه برق، گاز، حملونقل و ساختمانها
هزینههای اقتصادی: تعطیلی کسبوکارها، تأخیر پروازها و افزایش مصرف انرژی
آیا این موجهای سرما در آینده تکرار خواهند شد؟
بر اساس مدلهای اقلیمی و مطالعات منتشرشده در مجلات علمی معتبر، انتظار میرود رویدادهای حدی آبوهوایی—از جمله موجهای سرمای شدید ناشی از بیثباتی گردباد قطبی—در دهههای آینده کمتعدادتر اما شدیدتر و نامنظمتر شوند. به بیان دیگر، زمستانها بهطورمتوسط گرمتر میشوند، اما هر بار که گردباد قطبی تضعیف یا جابهجا شود، نفوذ هوای بسیار سرد میتواند عمیقتر و مخربتر باشد. این الگو چالشی جدی برای برنامهریزی شهری، شبکههای انرژی، نظام سلامت و سیاستگذاری اقلیمی کانادا ایجاد میکند؛ زیرا زیرساختها معمولاً برای «میانگینها» طراحی شدهاند، نه برای افراطهایی که هرچند نادرتر، اما پرهزینهتر و خطرناکترند.
آنچه کانادا امروز تجربه میکند، یک رویداد تصادفی نیست، بلکه بخشی از الگوی جدید آبوهوایی در جهانی در حال گرمشدن است؛ جهانی که در آن، بیثباتی اقلیمی به اندازه میانگین دما اهمیت دارد. گردباد قطبی یادآوری میکند که تغییرات اقلیمی فقط به گرما خلاصه نمیشود، بلکه به افراط در هر دو سوی طیف منجر میشود.
تحریریه «مداد»
