پوریا ناظمی
از ۳۰ اکتبر تا ۹ نوامبر
در هفتهای که پیش رو داریم، آسمان میان دو چهره در نوسان است: ماهِ کاملِ روشن و دنبالهداری میانستارهای که از دوردستها بازمیگردد. جبار از خاور برخاسته و کاپلا و وگا در دو سوی افق توازن یافتهاند. فصلِ سرد نزدیک است، اما آسمان هنوز گرمِ گفتوگو با زمین است — همانطور که کارل ساگان میگفت: «ما از ستارگان آمدهایم، و به آنها بازمیگردیم.»
آسمان در آستانۀ نوامبر، آرامتر و عمیقتر از همیشه است، اما در پسِ سکوتش، رویدادی کمسابقه در راه است: دنبالهداری از ستارهای دیگر.I3/Atlas سومین دنبالهدار میانستارهای شناختهشده در تاریخ بشر — در میانۀ ماه نوامبر از پشت خورشید بیرون میآید و در آسمان بامدادی ظاهر میشود. شاید نتوان آن را با چشم دید، اما برای دارندگان تلسکوپهای بزرگ، تماشای این مهمان کهکشانی به رؤیایی نزدیک است که به واقعیت بدل شده.
در نیمۀ دوم ماه، درست پیش از سپیدهدم، دنبالهدار در افق خاور، کمنور اما قابلردیابی خواهد بود. رصدگران با تلسکوپی در حدود ۸ اینچ یا بیشتر، میتوانند جرم مهآلودی در قدر ۱۱ یا ۱۲ را بیابند که آرام بالا میآید.
به گفتۀ باب کینگ، در ۹ نوامبر، این دنبالهدار در عرض ۴۰ درجۀ شمالی حدود ۱۰ درجه بالاتر از افق قرار میگیرد، گرچه نور ماه بدر ممکن است رصدش را دشوار کند. اما تا ۱۶ نوامبر، ماه باریک و هلالی شده و تنها چهار درجه پایینتر از آن خواهد بود — فرصتی عالی برای نخستین دیدار ما با این زائر میانستارهای.
بهزودی، در سپیدهدم ۱۷ نوامبر، دنبالهدار از کنار گاما دوشیزه (Gamma Virginis) میگذرد؛ نشانهای برای آماده کردن ابزارها و دلها برای یکی از نادرترین نمایشهای آسمان.
شنبه ۱ نوامبر
امشب ساعتها در بیشتر نقاط آمریکای شمالی بهزمان عادی بازمیگردند — ساعت ۲ بامداد را یک ساعت عقب بکشید.
ماه همچنان در نزدیکی زحل میدرخشد و دو سیاره تا بامداد آرامآرام به هم نزدیکتر میشوند و سرانجام حدود ساعت ۳ یا ۴ صبح در باختر فرو میروند.
یکشنبه ۲ نوامبر
در حدود ساعت ۱۰ شب، کاپِلا در شمالخاور به همان ارتفاعی میرسد که وِگا در شمالباختر فرو میرود. اگر دقت کنید، میتوانید این لحظۀ توازن آسمان را تشخیص دهید — همان نقطهای که در گذشته، دریانوردان با سکسنت و محاسبۀ زاویهها، موقعیت خود را بر روی دریا تعیین میکردند. حالا میتوانید همان کار را با چشمانتان، یا با نرمافزارهای آسماننما انجام دهید و دقت تخمین خود را بیازمایید.
دوشنبه ۳ نوامبر
شب هنگام، مربع بزرگ پگاسوس در آسمان جنوبخاور همچون الماسی بر لبهاش ایستاده است. بالای آن، ماه و زحل دیده میشوند؛ اما با گذشت دو ساعت، مربع بهتدریج میچرخد و صاف میایستد، در حالیکه ماه به پایینچپِ آن میلغزد.
اگر از ضلع باختری مربع خطی به پایین بکشید، به ستارۀ درخشان فُمَلحوت خواهید رسید، و اگر ضلع خاوری را دنبال کنید، مسیرتان به سوی بتا نهنگ (Beta Ceti) خواهد بود.
سهشنبه ۴ نوامبر
راسالغول (Algol) در صورت فلکی پرسئوس امشب نمایشی کلاسیک اجرا میکند. این ستارۀ دوتایی گرفتی، در حدود ساعت ۱۰:۱۲ شب بهوقت شرق آمریکا به کمترین روشنایی خود، قدر ۳٫۴، میرسد. تغییر نور آن در طول چند ساعت، با چشم غیرمسلح قابل مشاهده است.
در همین حال، مثلث تابستانی هنوز بر آسمان ایستاده است. دِنب نزدیک سرسو، وِگا در سمت باختر، و اَلتایر بالا در جنوبباختر. دلیل این ماندگاری ظاهری، زودتر رسیدن تاریکی در پاییز است — ما شب را زودتر میبینیم و چرخش فصلی آسمان را کمتر حس میکنیم. این همان «اثر مثلث تابستانی» است که اخترشناسان نامش را برای چنین توهمی برگزیدهاند.
چهارشنبه ۵ نوامبر
ماه کامل (سوپرمون) امشب در آسمان میدرخشد — دقیقاً ساعت ۸:۱۹ صبح بهوقت شرق آمریکا به اوج میرسد. چون در حضیض مداری خود است، اندکی بزرگتر از همیشه دیده میشود؛ حدود هفت درصد، که البته تفاوتش ظریف است مگر آنکه نگاهتان به ماه آشنا باشد.
پنجشنبه ۶ نوامبر
ماه پرنور در گرگومیش بالا میآید و پس از تاریکی، خوشۀ پروین (پلئیادس) را میتوان در سمت راستِ بالای آن دید؛ حدود چهار انگشت باز در فاصله. اگر نور ماه چشمتان را میزند، با دست جلوی درخشندگیاش را بگیرید تا آن دستۀ آبیفام ستارگان بهتر دیده شوند.
جمعه ۷ نوامبر
شبِ جمعه، جبار (Orion) در شرقجنوبخاور بالا آمده است، حدود ساعت ۱۰ شب. ماه نیز در همان پهنه میدرخشد و خطی خیالی از کاپلا تا بِتِلجوز را تقریباً قطع میکند. ستارۀ نارنجی شانۀ شکارچی در سمت راست پایین ماه میدرخشد.
نزدیک ماه، ستارۀ بتا ثور (إلنَث) قرار دارد که با قدر ۱٫۶ درخشان است و تقریباً از ستارگان قدر اول محسوب میشود. در برخی نقاط نیمکرۀ جنوبی، ماه این ستاره را برای دقایقی میپوشاند.
در همین شب، الغول بار دیگر وارد گرفتگی میشود، اینبار سه ساعت زودتر از نوبت قبلی — حدود ساعت ۷:۰۱ عصر. این چرخۀ منظم هر سه شب تکرار میشود.
شنبه ۸ نوامبر
اگر خطی از اَلتایر (در جنوبباختر) به سمت راست بکشید، به وِگا میرسید، و اگر نیمۀ دیگر مسیر را ادامه دهید، به خوشۀ ستارگان سرِ اژدها (دراکو) خواهید رسید. نوک بینی این اژدها ستارۀ نارنجی اِلتنین (Eltanin) است که همواره به سمت وگا نشانه رفته؛ نگهبان خاموش افق شمالی.
یکشنبه ۹ نوامبر
ماه در مرحلۀ حدب کاهنده حدود ساعت ۹ شب بالا میآید و اندکی بعد، مشتری در فاصلۀ چهار درجه پایینراستِ آن طلوع میکند. در بالا-چپِ ماه، دوقلوهای آسمان، پولوکس و کاستور، دیده میشوند و با ماه و مشتری، خطی مورب میسازند که در طول شب بهآرامی به قوسی نرم بدل میشود.
و در همین روز، ۹۱مین زادروز یکی از درخشانترین ذهنهای قرن بیستم است — کارل ساگان (۹ نوامبر ۱۹۳۴ – ۲۰ دسامبر ۱۹۹۶). اگر بود، بیگمان امشب نیز به ستارگان لبخند میزد.
چشمانداز سیارهها
در آستانۀ زمستان، سیارهها هر یک در گوشهای از آسمان جای گرفتهاند.
عطارد تقریباً از صحنۀ شب رفته است — در پستابِ غروب، نزدیک افق جنوبباختری، بسیار کمنور و کمارتفاع. طی یک هفته از قدر −۰٫۲ به +۰٫۴ میرسد و رفتهرفته ناپدید میشود.
زهره همچنان در سپیدهدم میدرخشد، اما هر هفته پایینتر میآید. اندکی بیش از یک ساعت پیش از طلوع خورشید از خاور طلوع میکند، چون نگینی درخشان با قدر −۳٫۹.
مریخ در پستابِ غروب و کمی چپِ عطارد پنهان است و از هر دو کمنورتر.
مشتری با قدر −۲٫۳ در صورت فلکی دوپیکر (Gemini) میدرخشد و حدود ساعت ۱۰ شب (به وقت استاندارد) از خاور بالا میآید. تا نیمهشب بر شرق و سپس جنوبخاور چیره میشود. کاستور و پولوکس در بالا-چپِ آنند و تا سپیدهدم، سهتاییشان درخشان و بالای آسمان جنوب خواهند بود، در حالیکه پروکیون پایینتر و جبار کمی راستتر ایستادهاند.
زحل در مرز میان دلو (Aquarius) و حوت (Pisces)، در آغاز شب درخشانترین جرمِ جنوبخاور است. حلقههایش این شبها تقریباً لبهبهلبه دیده میشوند — منظرهای تماشایی و کمیاب که تنها هر ۱۵ سال یکبار تکرار میشود. در تلسکوپ، سیاره مانند گوی زردی است که خطی سیاه از میانهاش میگذرد؛ سایۀ حلقهها بر استوا. زمین در ۲۳ نوامبر از صفحۀ حلقهها عبور خواهد کرد و در آن زمان زحل چون کرهای بیحلقه و رازآلود دیده میشود.
اورانوس (قدر ۵٫۶) در صورت فلکی ثور و حدود چهار درجه پایینِ خوشۀ پروین قرار دارد. در ساعت ۸ شب بهخوبی بالا آمده و در تلسکوپ، نقطهای آبیرنگ اما غیرستارهای دیده میشود.
نپتون (قدر ۷٫۸) در نزدیکی زحل است، تنها ۴ درجه فاصله دارد، و چون سوزن نوری کمفروغ در تلسکوپ آشکار میشود.
تحریریهی «مداد»
خبرهای صبحگاهی
