پوریا ناظمی
از 25 اکتبر تا ۲ نوامبر
پیشدرآمد هفته
پاییز در نیمکرۀ شمالی به نیمه رسیده است و آسمان، آرامآرام نشانههای زمستان را بر خود میگیرد. اما هنوز ردی از تابستان در افق باختر مانده است؛ جایی که مثلث تابستانی آهسته به سمت افول میرود و دو دنبالهدارِ زیبا — لمون و سوان — آخرین پردههای نمایش خود را بر صحنۀ شب میافکنند.
هر دو دنبالهدار هنوز در تیررس دوربینهای دوچشمیاند، هرچند دوران درخشانترین شبهایشان را پشت سر گذاشتهاند. اگر در پایان گرگومیش نگاهی به آسمان بیندازید، میتوانید آنها را ببینید: سوان در میانۀ جنوب و لمون پایینِ باختر، هر دو با دُمهایی لطیف و رنگی از سبز و آبی در پسزمینۀ آسمانِ پاییزی.
دنبالهدار سوان این هفته از مرزهای جنوبی صورت فلکی عقاب (Aquila) گذر میکند و به سوی دلو (Aquarius) میرود؛ در حالیکه درخشندگیاش به حدود قدر ۷ رسیده است. همتای شمالیترش، لمون، هنوز کمی پرنورتر است و با قدر ۵ تا ۶ در پهنۀ سرِ مار (Serpens Caput) میدرخشد.
اگر خوشاقبال باشید و آسمان بیابر باشد، این دو مهمانِ گذرا از ژرفای ابر اورت را همچنان میتوانید در امتداد غروب ببینید — یادگاری از تابستانی که رفته است.
شنبه ۲۵ اکتبر
روح خورشیدهای تابستان: با نزدیکشدن هالووین، اَکتوروس در افق باختر شمالی میدرخشد و نقش «روح خورشید تابستان» را بر عهده میگیرد. هر سال در چنین شبی، این ستاره درست در همان جایگاهی میایستد که خورشیدِ ماههای گرم تابستان در همان ساعت قرار داشت. اکنون، در هوای سرد و آرام پاییز، اَکتوروس یادآور خورشیدِ رفته و گرمای محوشدۀ روزهای بلندِ گذشته است.
یکشنبه ۲۶ اکتبر
ماه بر لبۀ قوری: با محو شدن واپسین روشنی گرگومیش، هلالِ رو به رشد ماه پایینِ جنوبجنوبباختر آویزان است. برای ناظران آمریکای شمالی، ماه امشب درست بر دهانۀ قوریِ قوس (Sagittarius Teapot) میدرخشد. اگر دوربین دوچشمی دارید، میتوانید ستارههای دوم و سومقدر اطراف آن را نیز ببینید.
دوشنبه ۲۷ اکتبر
ماه حالا کمی بالاتر آمده و کنار دستۀ قوریِ قوس قرار دارد.
در بخشهایی از شرق ایالات متحده و کانادای شرقی، لبۀ تاریک ماه در این شب ستارۀ تاو قوس (Tau Sagittarii) را برای لحظهای پنهان میکند — پدیدهای که در نیویورک حدود ساعت ۷:۳۶ عصر بهوقت محلی رخ میدهد.
در همان حال، در بالای جنوبباختر، اَلتایر درخشان دیده میشود و وِگا دورتر در سمت راست بالای آن میدرخشد. بالای اَلتایر دو صورت فلکی ظریف را میتوان یافت: دِلفینوس (دلفین) در سمت چپ بالا و ساگیتا (تیر) در سمت راست بالا. با دوربین دوچشمی خوشۀ کوچک چوبلباسی (Coathanger) را در انتهای تیر خواهید یافت — درست مانند چوبلباسی وارونهای در آسمان.
سهشنبه ۲۸ اکتبر
اثر مثلث تابستان: هرچند پاییز به نیمه رسیده است، سه ستارۀ بزرگِ تابستان هنوز در آسمان جا خوش کردهاند. دِنب تقریباً بر فراز سر، وِگا اندکی باختریتر، و اَلتایر بالای جنوبباختر میدرخشند. شاید به نظر برسد که حرکتشان در آسمان کند شده است؛ اما این توهمی است ناشی از آنکه شبها زودتر فرا میرسند و ما در ساعتهای زودتری به تماشای آسمان میرویم. این «اثر مثلث تابستانی» نامی است که اخترشناسان برای این پدیده انتخاب کردهاند. در بهار، اثر وارونهای رخ میدهد و صورتهای فلکی بهنظر میرسد تندتر از همیشه بهسوی باختر میگریزند — پدیدهای که میتوان آن را «اثر کرووس» نامید.
چهارشنبه ۲۹ اکتبر
ماه در ربـع نخست: ساعت ۱۲:۲۱ ظهر بهوقت شرق آمریکا، ماه وارد مرحلۀ ربع اول میشود و در صورت فلکی جدی (Capricornus) میدرخشد. در تلسکوپ، مرز روشناییاش از میان دهانۀ پلاتو در شمال دریای بارانها و دهانۀ اراتستن در جنوب آن میگذرد — چشماندازی که با کوههای آپنین در حاشیۀ آن کامل میشود.
پنجشنبه ۳۰ اکتبر
در غروبهای پاییزی، کاپِلا در افق شمالشرقی برق میزند. سه مشت باز از آن در سمت راست، خوشۀ پروین (پلیادس) دیده میشود و زیر آن، دِبران سرخرنگ بهآرامی بالا میآید. بالای این دو، ستارگان پرسئوس بر زمینۀ راه شیری زمستانی گستردهاند. این سه، طلایهداران زمستاناند.
جمعه ۳۱ اکتبر
شب هالووین: هلال ماه فزاینده در جنوب میدرخشد و زحل زردفام در سمت چپ آن است — با فاصلهای نزدیک به دو مشت باز. پایینتر، ستارۀ تنها و سفیدفام فُمَلحوت میدرخشد.
در سپیدهدم روز بعد، نگاهی به خاور بیندازید: آیا میتوانید سِپیکا (سماک اَعزل) را در سمت راست یا راستِ پایینِ زهره ببینید؟ فاصلهشان حدود ۳٫۶ درجه است و سپیکا تنها یکصدم زهره میدرخشد. اگر دوربین دوچشمی دارید، حتماً امتحان کنید.
شنبه ۱ نوامبر
امشب برای بیشتر مناطق آمریکای شمالی، زمان تابستانی به پایان میرسد. ساعتها در ۲ بامداد یک ساعت به عقب برگردانده میشوند.
ماه و زحل دوباره در کنار یکدیگرند و تا بامدادِ یکشنبه، آرامآرام در باختر فرو میروند.
یکشنبه ۲ نوامبر
حدود ساعت ۱۰ شب، میتوانید کاپِلا را در شمالخاور ببینید که درست به همان ارتفاعی رسیده که وِگا در باختر فرو میرود — لحظهای دقیق و شاعرانه در توازن آسمان پاییزی.
چشمانداز سیارهها
با نزدیکشدن نوامبر، آسمانِ شب آرامتر میشود و سیارهها در جایگاههای آشنای خود قرار گرفتهاند.
در پستابِ غروب، عطارد کمجان و سختدسترس است؛ هرچند در بیشینۀ کشیدگی قرار دارد، اما تنها اندکی بالای افقِ جنوبباختری میدرخشد — برای دیدنش باید از دوربین دوچشمی کمک بگیرید.
در سحرگاه، زهره همچنان نگینِ درخشانِ آسمان شرق است. با روشنتر شدن افق بهنظر میرسد کمنور شود، اما این تنها فریب چشمان ماست؛ زهره همان است که بود، این زمینۀ آسمان است که تغییر میکند. یادآور تفاوت میان واقعیت بیرونی و درک درونیِ ما از جهان است.
مریخ در همین هنگام نزدیکِ عطارد پنهان است و چندان دیده نمیشود؛ تنها یکپنجم روشنایی عطارد را دارد.
در نیمهشب، مشتری از خاور طلوع میکند و بر صحنۀ آسمان چیره میشود. درخششی در قدر −۲٫۳ دارد و در صورت فلکی دوپیکر (Gemini) بالا میآید. در کنار آن، کاستور و پولوکس دو جفتِ دوقلو میدرخشند، و تا سپیدهدم، پروکیون و جبار (Orion) در پایینتر از آنها صف کشیدهاند.
زحل در آغاز شب درخشانترین ستارهنما در جنوبخاور است، در قدر ۰٫۹. حلقههایش در این روزها تقریباً لبهبهلبهاند و مربع بزرگ پگاسوس بالای آن دیده میشود. نزدیک نیمهشب، هنگامی که زحل از نصفالنهار میگذرد، تقریباً بالای سر قرار دارد.
در پهنۀ آرامتر آسمان، اورانوس (قدر ۵٫۶) در صورت فلکی ثور (Taurus) و حدود چهار درجه پایینِ خوشۀ پروین دیده میشود؛ در تلسکوپ، نقطهای سبزـآبی و غیراستارهای است.
و اندکی دورتر، نپتون (قدر ۷٫۸) در نزدیکی زحل قرار دارد — نقطهای کمنور و آبیرنگ، تنها برای چشمان صبور تلسکوپها.
در هفتهای که میآید، آسمان، آمیزهای است از وداع و آغاز: دنبالهدارهایی که رو به خاموشی میروند، مثلث تابستانی که آخرین پناه شب است، و ستارگانی که از افقهای سرد زمستانی سر برمیآورند. این روزها، هر غروب و هر سحر، فرصتی است برای نگاه به چرخش آرامِ زمین و زمان.
تحریریهی «مداد»
تحریریه «مداد»
