پوریا ناظمی
راهنمای هفتگی آسمان: سفری به شگفتیهای شبهای تابستان (۲۷ تیر تا ۵ مرداد)
آیا تا به حال به آسمان شب نگاه کردهاید و آرزو کردهاید که راز ستارهها را بدانید؟ این هفته فرصتی بینظیر برای آشتی با آسمان است. لازم نیست ستارهشناس باشید یا تلسکوپ داشته باشید؛ تنها کمی کنجکاوی، یک مکان نسبتاً تاریک و چشمانتان کافیست. بیایید با هم ببینیم در شبهای پیش رو چه اتفاقات جذابی در آسمان میافتد.
کمی آمادگی: برای لذت بردن بیشتر، سعی کنید از نور شهرها فاصله بگیرید و اجازه دهید چشمانتان حدود ۲۰ دقیقه به تاریکی عادت کنند. این کار باعث میشود ستارگان بسیار بیشتری را ببینید.
جمعه ۲۷ تیر: قوری چای در کهکشان
در ابتدای شب به سمت جنوب شرقی آسمان نگاه کنید. آیا الگویی شبیه به یک قوری چای میبینید؟ این صورت فلکی “قوس” (کمان) است که به دلیل شکل خاصش به “قوری کیهانی” معروف شده. دستهی قوری در سمت چپ و لولهی آن در سمت راست قرار دارد. ستارگان این قوری از قدر ۲ و ۳ هستند (یک مفهوم نجومی است که هرچه عدد آن کمتر باشد، ستاره درخشانتر است). اگر در مکانی تاریک باشید، بخاری که از لوله قوری بیرون میآید، در واقع مرکز درخشان کهکشان راه شیری ماست!
شنبه ۲۸ تیر: همنشینی ماه با خوشهی پروین
بامداد یکشنبه، پیش از روشن شدن آسمان، هلال زیبای ماه را خواهید دید که از نزدیکی خوشهی ستارهای مشهور “پروین” (Pleiades) عبور میکند. خوشهی پروین مجموعهای از ستارگان جوان و آبیرنگ است که شبیه یک خوشه انگور کوچک در آسمان دیده میشود. تماشای این نزدیکی با یک دوربین دوچشمی کوچک، منظره را نفسگیر میکند.
یکشنبه ۲۹ و دوشنبه ۳۰ تیر: رقص سیارات در سپیدهدم
در سحرگاه روزهای دوشنبه و سهشنبه، آسمان شرق میزبان یک گردهمایی آسمانی زیباست. هلال باریک ماه به درخشانترین جرم آسمان یعنی سیاره ناهید (زهره) نزدیک میشود. کمی آنطرفتر، سیاره غولپیکر مشتری (ژوپیتر) نیز در حال طلوع است. این سه جرم آسمانی، یک مثلث زیبا را برای دقایقی پیش از طلوع خورشید تشکیل میدهند. این بهترین فرصت برای عکاسی از آسمان صبحگاهی است.
سهشنبه ۳۱ تیر: لوزی درخشان تابستان
شبهنگام، به بالای سر خود نگاه کنید تا سه ستارهی بسیار پرنور را پیدا کنید: نسر واقع (Vega)، نسر طائر (Altair) و دنب (Deneb) این سه، “مثلث تابستانی” را تشکیل میدهند که یکی از مشهورترین راهنماهای آسمان شب است. حالا اگر ستارهی درخشان دیگری به نام راسالحوا (Rasalhague) را کمی آنطرفتر پیدا کنید، این مثلث به یک “لوزی تابستانی” زیبا تبدیل میشود که در پهنهی آسمان خودنمایی میکند.
چهارشنبه ۱ مرداد: تماشای قلب کهکشان راه شیری
از آنجایی که در روزهای آینده ماه نو را در پیش داریم، آسمان بسیار تاریک و برای دیدن اجرام کمنور عالی است. این بهترین فرصت برای رصد کهکشان راه شیری است. در یک مکان تاریک و دور از نور شهر، به همان صورت فلکی قوری (قوس) که در روز جمعه پیدا کردید نگاه کنید. نوار مهآلود و پرستارهای که از بالای آن عبور میکند، بازوی کهکشان ماست.
شما در حال تماشای مرکز کهکشان خودمان هستید که حدود ۲۷ هزار سال نوری با ما فاصله دارد! جایی که در دل آن ابَرسیاهچاله مرکزی کهکشان خانه دارد.
پنجشنبه ۲ مرداد: ماه نو و یک شروع تازه
امشب ماه به وضعیت “ماه نو” میرسد، یعنی بین زمین و خورشید قرار گرفته و روی تاریک آن به سمت ماست. به همین دلیل امشب و فردا شب، آسمان کاملاً بدون نور ماه و در تاریکترین حالت ممکن قرار دارد. این رویداد، آغاز یک ماه قمری جدید است.
جمعه ۳ مرداد: ستارهای از کهکشانی دیگر
در آسمان غرب، به دنبال ستارهی نارنجی و درخشان سَماک رامح (Arcturus) بگردید. رنگ خاصش، پیدا کردن آن را آسان میکند. این ستاره یکی از درخشانترین ستارههای آسمان شب و همچنین یکی از پیرترین ستارههای همسایگی ماست. ستارهشناسان معتقدند سماک رامح احتمالاً در کهکشان دیگری که یکی از کهکشانهای اقماری راه شیری بوده به دنیا آمده و با ترکیب آن کهکشان با راه شیری حالا عضوی از خانواده کهکشان راه شیری است!
شنبه ۴ و یکشنبه ۵ مرداد: راهنمای پیدا کردن ستاره قطبی
در شبهای پایانی هفته، به شمال غربی آسمان نگاه کنید و صورت فلکی معروف دب اکبر (هفتپیکر) را پیدا کنید که شبیه یک ملاقه بزرگ است. حالا دو ستارهی لبهی این ملاقه (که دور از دسته قرار دارند) را پیدا کنید و خطی فرضی بین آنها بکشید. اگر این خط را حدود پنج برابر طول خودش به سمت بالا ادامه دهید، به یک ستارهی نه چندان پرنور اما بسیار مهم میرسید: ستاره قطبی (Polaris) این ستاره دقیقاً بالای قطب شمال زمین قرار دارد و تمام آسمان در طول شب به دور آن میچرخد. پیدا کردن آن یکی از مهارتهای پایهای و لذتبخش در نجوم است.
نگاهی سریع به سیارات در این هفته
عطارد: در نور خورشید پنهان است و دیده نمیشود.
ناهید (زهره): همچون الماسی درخشان، پیش از طلوع در آسمان شمال شرقی میدرخشد.
مریخ (بهرام): جرمی کمنور در آسمان غرب پس از غروب است.
مشتری (ژوپیتر): پیش از سپیدهدم در آسمان شرق طلوع میکند و روز به روز به ناهید نزدیکتر میشود.
زحل: حدود ساعت ۱۱ شب از شرق طلوع میکند و بهترین زمان رصد آن با یک تلسکوپ کوچک، نزدیک صبح است.
راهنمای مفاهیم
صورت فلکی (Constellation): الگویی خیالی که از به هم وصل کردن چند ستاره در آسمان ساخته میشود. این الگوها به ما در پیدا کردن مسیر و اجرام آسمانی کمک میکنند (مانند قوری یا دب اکبر).
قدر ستاره (Magnitude): مقیاسی برای سنجش روشنایی ظاهری یک ستاره. هرچه عدد “قدر” کمتر باشد (حتی منفی)، آن ستاره از دید ما روشنتر است.
خوشه ستارهای (Star Cluster): گروهی از ستارگان که نزدیک به هم متولد شدهاند و توسط گرانش در کنار یکدیگر باقی ماندهاند (مانند خوشهی پروین).
تحریریهی «مداد»
