پوریا ناظمی
نگاهی به جنگهای تاریخ سرزمین ایران از آغاز تا امروز – بخش دوم: فتح بابل (۵۳۹ پ.م)
پس از آنکه کوروش بزرگ با شکست پادشاهی لیدیه در غرب، امپراتوری خود را به سواحل مدیترانه رساند، تنها یک قدرت بزرگ در برابر او باقی مانده بود: امپراتوری بابل. اما بابل صرفاً یک رقیب نظامی نبود؛ این شهر، قلب تپنده تمدن بینالنهرین، مرکز تجارت جهانی و نماد قدرتی بود که هزاران سال بر منطقه حکم رانده بود. فتح آن، آزمون نهایی برای کوروش و امپراتوری نوپای او به شمار میرفت.
داستان تسخیر بابل، یک گزارش نظامی ساده نیست. این رویداد، یک کلاس درس استراتژی سیاسی است که نشان میدهد چگونه یک فاتح هوشمند، با ترکیبی از قدرت نظامی، جنگ روانی و دیپلماسی، توانست بزرگترین شهر جهان باستان را نه با محاصرهای خونین، بلکه با گشوده شدن دروازههایش تسخیر کند.
زمینه تاریخی: بابل در آستانه سقوط
امپراتوری بابل نو در واپسین سالهای خود، غولی بیمار بود. در دوره بختالنصر دوم، بابل به اوج قدرت رسید، اورشلیم را فتح کرد و باغهای معلق را ساخت. اما در سالهای پایانی حکومت نبونئید، بابل با بحرانهای درونی دست به گریبان بود.
در ظاهر، بابل شهری تسخیرناپذیر به نظر میرسید. دیوارهای بلند و دو لایه، خندقی پر از آب و انبارهای عظیم آذوقه آن را آماده مقاومت در برابر هر محاصرهای کرده بود. اما درون این دیوارهای استوار، جامعهای دچار بحران رهبری بود.
نبونئید، آخرین پادشاه بابل، با سیاستهای مذهبی خود مشروعیت خویش را نزد مردم از دست داده بود.
او نه از خاندان سلطنتی بود و نه محبوب مردم. سیاست مذهبی او، که در آن به جای مردوک، خدای ملی بابل، سین، خدای ماه را ارج نهاد، کاهنان قدرتمند مردوک را به دشمنانی سرسخت بدل کرد. افزون بر آن، ده سال غیبت او در تیما و سپردن امور به بلشاصر، مشروعیت او را نزد مردم و نخبگان از میان برد.
کوروش با هوشمندی این شکافها را هدف گرفت. پیامهایی به بابل فرستاده میشد که او را برگزیده مردوک و ناجی بابل معرفی میکرد. این جنگ روانی بذر امید به تغییر را در دل نارضایان کاشت.
کوروش بزرگ، پیش از سپاهش، با نام و اعتبارش به بابل رسید. تبلیغات ماهرانه او، که خود را برگزیده مردوک معرفی میکرد، دلهای نارضیان بابل را نرم کرد. پیام او روشن بود: بازگرداندن نظم، احترام به سنتها و پایان دادن به حکومت نامشروع نبونئید. بدین ترتیب او به یکی از پیشگامان جنگ روانی و رسانهای در جهان باستان بدل شد.
لشکرکشی کوروش و نبردها
در پاییز ۵۳۹ پ.م، سپاه کوروش به سمت بابل حرکت کرد. نبرد نخست در اوپیس بر کرانه دجله رخ داد. پارسیان با تاکتیکهای برتر و بهرهگیری از ضعف روحیه بابلیها، ارتش نبونئید را به شدت شکست دادند. منابع بابلی از کشتاری بزرگ سخن میگویند که ستون فقرات نظامی بابل را از هم گسست. بدین ترتیب اگرچه شاید فتح بابل به عنوان فتحی بدون خون ریزی در تاریخ ثبت شده باشد اما مسیر رسیدن به دروازه های بابل از خون سربازان و مردم دو سوی درگیری رنگین شده بود.
پس از آن، شهر سیپار بدون جنگ تسلیم شد. نبونئید که به پایتخت گریخته بود، در شهری بیارتش و دچار بحران مشروعیت محصور شد.
در ۱۲ اکتبر، سپاه پارس به فرماندهی اوگبارو وارد بابل شد. دروازههای شهر گشوده شد و ارتش کوروش بدون مقاومت جدی، با رعایت نظم و احترام به معابد، شهر را تصرف کرد. هفده روز بعد، کوروش شخصاً به بابل آمد، به معبد مردوک رفت و خود را به عنوان پادشاه مشروع معرفی کرد.
استوانه کوروش: پیام سلطنتی در دل خاک
در سنت شاهان بینالنهرین، مرسوم بود که بیانیههای سلطنتی یا نیایشها را بر استوانههای گلی بنویسند و زیر بناها یا معابد دفن کنند، تا هم به خدایان ارائه شود و هم مشروعیت پادشاه را به ثبت برساند. کوروش نیز این سنت را ادامه داد. استوانه کوروش، که احتمالاً در زیر معبد مردوک دفن شده بود، در سال ۱۸۷۹ میلادی در حفاریهای بابل توسط باستانشناسان بریتانیایی کشف شد.
این استوانه به خط میخی اکدی نوشته شده و سندی بینظیر از سیاست کوروش است. همانطور که دکتر شاهرخ رزمجو در ترجمه و تحلیل خود آورده است، این متن بیش از آنکه «منشور حقوق بشر» به معنای مدرن باشد، یک بیانیه مشروعیت سلطنتی است که هوشمندانه برای جلب حمایت مردم و نخبگان بابل تنظیم شده است.
بخشی از ترجمه دکتر رزمجو:
«مردوک … به جستوجوی یک پادشاه دادگر در همه کشورها پرداخت، دست او را گرفت و کوروش، پادشاه انشان را فراخواند و فرمانروایی سراسر جهان را به او سپرد … او (کوروش) خدایان بازگرداندهشده را به جایگاههایشان بازگرداند و معابد ویران را بازسازی کرد.»
این متن، کوروش را نه به عنوان یک فاتح خارجی، بلکه به عنوان ناجی سنتهای بابل و برگزیده مردوک معرفی میکند. چنین روایتی بیگمان در پذیرش کوروش در بابل و تثبیت قدرت او نقش داشت. همین تصویر مثبت از کوروش بود که بعدها در عهد عتیق بازتاب یافت و او را به عنوان پادشاهی برگزیده خدا معرفی کرد که به یهودیان اجازه بازگشت به اورشلیم و بازسازی معبد را داد. حتی برخی پژوهشگران معتقدند این تصویر مثبت کوروش در حافظه فرهنگی منطقه، ممکن است الهامبخش اشارههای غیرمستقیم در قرآن به «ذوالقرنین» باشد، هرچند این پیوند قطعی نیست و محل بحث است.
[درباره این منشور این اثر به ویراستاری اروین فینکل از موزه بریتانیا راهنمای معتبر و خواندنی برای علاقه مندان است]
میراث و دستاوردهای فتح بابل
وقتی کوروش بزرگ از دروازههای بابل عبور کرد، بیش از یک شهر را فتح کرده بود. او قلب تمدنی را به دست آورد که هزاران سال به عنوان مهد دانش، قدرت و فرهنگ شناخته میشد. بابل، شهری نبود که بتوان آن را با دیگر شهرها مقایسه کرد. اینجا جایی بود که اولین خطهای جهان نوشته شد، نخستین قوانین مدون شکل گرفت، و انسان برای نخستینبار به ثبت و نظم جوامع اندیشید. فتح بابل به معنای به دست آوردن گهواره تمدن بشری بود.
با ورود بابل به قلمرو هخامنشی، ایران وارث ثروتی شد که نه تنها طلا و جواهرات، که دانشی عظیم بود. دانش نجوم، ریاضیات، پزشکی و معماری بابل، همگی به خزانه دانایی امپراتوری تازهتاسیس کوروش افزوده شد. ادارات پیچیده و کارآمد بابل، نظام بایگانی و مدیریت امور شهرها، و مهارتهای مهندسی آن، به الگویی برای اداره سرزمینهای گسترده هخامنشی تبدیل شد. از آن پس، امپراتوری ایران نه تنها از نظر وسعت، بلکه از نظر کیفیت حکمرانی، در جایگاهی بیهمتا ایستاد.
اما دستاورد کوروش فقط در تسخیر خاک نبود. او با سیاست مدارا، با احترام به سنتها و باورهای مردم بابل، مدلی از حکمرانی را بنیان گذاشت که تا پیش از آن کمتر دیده شده بود. در زمانهای که فاتحان، شهرهای فتح شده را با خاک یکسان میکردند و مردمان را به بند میکشیدند، کوروش راه دیگری را برگزید. او نشان داد که میتوان با تساهل پایداری بیشتری در حکومت به دست آورد. این احترام به فرهنگها و ادیان گوناگون بود که باعث شد نام او نه فقط در میان ایرانیان، که در دل مردم بابل، یهودیان تبعیدی، و حتی در سنتهای دینی بعدی، با نیکی یاد شود.
الگویی که بعدها حتی فاتحان بزرگی چون اسکندر مقدونی و امپراتوران روم در پی تقلید آن برآمدند: الگویی از امپراتوری که بر پایه احترام به فرهنگها، بهرهگیری از دانش بومی، و ایجاد یک ساختار حکومتی عادلانه و چندملیتی بنا شده بود.
این فتح، ایران را به یک امپراتوری واقعی جهانی بدل کرد. تا پیش از بابل، کوروش فرمانروای سرزمینی پهناور بود، اما با بابل، او فرمانروای تمدنها شد. مرزهای ایران اکنون تا قلب جهان متمدن کشیده شده بود: از سواحل مدیترانه و یونانینشینهای ایونیا، تا جلگههای حاصلخیز دجله و فرات.
و امروز، وقتی به سرگذشت بابل در دل امپراتوری ایران مینگریم، درمییابیم که فتح واقعی، نه تسخیر دیوارها و برجها، بلکه به دست آوردن اعتماد و دلهای مردمان است. میراث کوروش در بابل به ما یادآوری میکند که امپراتوریهای ماندگار، آنهایی هستند که نه بر ویرانهها، بلکه بر پیوندهای انسانی و فرهنگی ساخته میشوند.
زمانی که حکومتی اعتبار و اطمینان مردمش را از دست میدهد و خاکریزهای خود در قلب مردم را از دست میدهد نبردهای نظامی اش تنها به جنگی با سایه ها می ماند.
تحریریهی «مداد»
