هفت شب؛ هفت اسمان

🌌 روایت آسمان شب از شنبه ۱۹ تا یک‌شنبه ۲۷ آوریل ۲۰۲۵

با فرارسیدن شبِ شنبه ۱۹ آوریل، «داس شیر» (The Sickle of Leo) همچون داسی برافراشته، عمود بر آسمان جنوبی می‌درخشد. درخشان‌ترین ستاره‌ی این مجموعه، «قلب الاسد» است که در پایین‌ترین بخش داس جای گرفته و قلب تپنده‌ی صورت‌فلکی شیر به‌حساب می‌آید. شیر، افقی در آسمان پیش می‌رود و داس، نماینده‌ی دست و یال و بخش جلویی بدن اوست. اما دم شیر کجاست؟ کمی آن‌سوتر، مثلثی دراز با رأس متمایل به چپ، شکل انتهایی بدن و دُم او را ترسیم می‌کند. نوک این دم، ستاره‌ای‌ست به‌نام «دِنبولا» – دومین ستاره‌ی پرنور شیر. معنای این نام در زبان عربی، “دُم شیر” است؛ سندی از دانش ستاره‌شناسان قرون وسطای جهان اسلام که نام‌گذاری‌های یونانی و لاتین را ترجمه کردند.

در شامگاه یک‌شنبه ۲۰ آوریل، اگر به بخش جنوب‌غربی آسمان چشم بدوزید، بالای ستاره‌ی درخشان «شباهنگ»، ستاره‌ی شعرای شامی  را خواهید دید. ۱۵ درجه بالاتر و چپ‌تر از شعرای شامی  یا پروکیون، سری کم‌نور از ستارگانِ سوم و چهارم قدر، شبیه به سر یک مار عظیم‌الجثه به‌نام «هِیدرا» دیده می‌شود. دل این مار، ستاره‌ی نارنجی‌رنگ و درخشان «الفرد» است که حدود یک مشت و نیم پایین‌تر از سرش جای دارد. بدن مار به آرامی تا افق جنوب‌شرقی زبانه می‌کشد. برای آشنایی بیشتر با افسانه‌های پرهیبت مرتبط با هیدرا، می‌توانید مقاله‌ی «الفرد و شاخه‌ی زرین» نوشته‌ی استفن جیمز اُمیرا را در شماره‌ی آوریل مجله‌ی Sky & Telescope مطالعه کنید.

در همین شب، ماه به وضعیت “چهارم پایانی” می‌رسد (دقیقاً ساعت ۹:۳۶ شب به وقت شرقی). این نیم‌ماه کج‌پشت، حدود سه صبح طلوع می‌کند و با آغاز سپیده‌دم، در بخش جنوب‌شرقی آسمان، پایین و سمت چپ «قوری قوس»(صورت‌فلکی Sagittarius) قابل مشاهده است.

در نیمه‌شب دوشنبه ۲۱ آوریل تا بامداد سه‌شنبه، بارش شهابی شلیاقی (Lyrids) به اوج خود می‌رسد. این بارش، از لحاظ آماری بارشی متوسط به‌حساب می‌آید، با حدود ۱۵ تا ۲۰ شهاب در هر ساعت در شرایط ایده‌آل. بهترین زمان رصد آن، از نیمه‌شب تا طلوع ماه خواهد بود (حدود ساعت ۳ یا ۳:۳۰ صبح).

در شامگاه سه‌شنبه ۲۲ آوریل، دو ستاره‌ی بسیار روشن – «آرکتوروس»  یا سماک رامح  در خاور و «کاپلا» یا عیوق در باختر – در افق بالا جای گرفته‌اند. این دو در بازه‌ی زمانی حدود ۸:۳۰ تا ۱۰ شب (بسته به موقعیت شما در منطقه زمانی) دقیقاً هم‌ارتفاع می‌شوند. اگر اهل زمان‌سنجی دقیق هستید، بدانید که هر شب، این هم‌ترازی حدود ۴ دقیقه زودتر رخ می‌دهد – پدیده‌ای که زمانی به‌وسیله‌ی سِکستانت‌ها اندازه‌گیری می‌شد.

در غروب چهارشنبه ۲۳ آوریل، ستاره‌ی زردرنگ «عیوق» در آسمان شمال‌غربی می‌درخشد. رنگ زرد آن مشابه خورشید است، چراکه دمایی مشابه دارد؛ اما ساختار آن بسیار متفاوت است: دو ستاره‌ی غول‌پیکر زردرنگ که هر ۱۰۴ روز به دور یکدیگر می‌چرخند. و برای علاقه‌مندان به تلسکوپ، باید گفت که دو کوتوله‌ی سرخ نیز به‌صورت دورافتاده در کنارشان جای دارند .

در پنج‌شنبه‌شب ۲۴ آوریل، در بالای ملاقه‌ی دب‌اکبر، سه جفت ستاره‌ی کم‌نور که به نام «سه پرش غزال» از ادبیات عربی شناخته می‌شوند، در خطی حدود ۳۰ درجه‌ای صف کشیده‌اند. افسانه‌ها می‌گویند غزال، از حوضی به‌نام خوشه‌ی گیسوان برنیکه (Coma Berenices) آب می‌نوشید که با تکان دُم شیر – دنبولا – ترسید و پرید. گرچه خود شیر بی‌خبر رو به سوی دیگر دارد. در نسخه‌ای دیگر از داستان، کما را انتهای دُم شیر می‌دانند، و حوض را از ستارگان دب‌اکبر ساخته‌اند.

و اما بامداد جمعه، ۲۵ آوریل: اگر افق شرقی را صاف و گشوده دارید، ۳۰ تا ۴۰ دقیقه پیش از طلوع خورشید، نمایی نادر خواهید دید: ماه باریک هلال، پایینِ زهره، در کنار زحل و عطارد. حتی سیاره‌ی نپتون هم، پنهان و کم‌نور، در پس‌زمینه حضور دارد.

در شامگاه جمعه ۲۵ آوریل، با خاموش شدن آخرین نورهای گرگ‌ومیش، ملاقه‌ی کوچک (دب‌اصغر) از قطب شمال سماوی به سمت راست کشیده شده است. بالای آن، ملاقه‌ی بزرگ (دب‌اکبر) درخشان می‌درخشد.

در شب شنبه ۲۶ آوریل، دو ستاره‌ی دوقلوهای جوزا – «پولوکس» و «کاستور» – در غرب بالا هستند. مریخ، کمی آن‌سوتر، به سمت چپ آن‌ها در آسمان دیده می‌شود. این سه، رأس طاقی بزرگ به‌نام «طاق بهار» را تشکیل می‌دهند که سمت چپش شعرای شامی است و در سمت راست، منکالینان و سپس عیوق آن را کامل می‌کنند. این طاق به‌آرامی در غرب فرو می‌افتد.

در یک‌شنبه‌شب، ۲۷ آوریل، ستاره‌ی درخشان سمام رامح در شرق می‌درخشد. پایین‌تر و سمت راست آن، ستاره‌ی آبی‌رنگ «اسپیکا» است و در سمت راست سماک اعزل، صورت‌فلکی چهارضلعی «غُراب» دیده می‌شود. در همین زمان، «نسر واقع» یا وگا – ستاره‌ی تابستان – در شمال‌شرق، نزدیک افق، به آرامی بالا می‌آید. اگر در شمال کانادا باشید، وگا بالاتر و زودتر نمایان می‌شود.

و اما سیاره‌ها…

در بامداد شنبه ۱۹ آوریل، زهره درخشنده‌ترین سیاره‌ی آسمان خواهد بود. درست زیر آن، زحل و عطارد در نور گرگ‌ومیش صبحگاهی پنهان‌اند. نپتون هم آنجاست، اما برای دیدنش باید به نور هشتمِ قدر دل بسپارید. با گذشت روزها، زهره در همان ارتفاع باقی می‌ماند و زحل به آن نزدیک‌تر می‌شود، در حالی که عطارد اندکی به چپ می‌رود و پرنورتر می‌شود. در ۲۵ آوریل، ماه باریک در کنار آن‌هاست.

مریخ، که در سرطان است، درخشان در غرب بالا جای دارد و هر روز کمی از دوقلوها فاصله می‌گیرد. در تلسکوپ، مریخ کوچک شده (۷ ثانیه قوسی قطر دارد) و جز کلاهک قطبی شمال، به سختی جزییاتی از سطحش دیده می‌شود.

مشتری، در ثور، درخشان در غرب ظاهر می‌شود. مثلثی زیبا با دو شاخ این صورت‌فلکی می‌سازد و کمی پایین‌تر از آن، ستاره‌ی نارنجی «الدبران» می‌درخشد. خوشه‌ی پروین هم کمی دورتر، پایین و راست مشتری جای دارد. مشتری حدود نیمه‌شب غروب می‌کند.

اورانوس در نور گرگ‌ومیش شبانگاهی گم شده، و نپتون در سپیده‌دم، پشت زهره و زحل و عطارد، پنهان مانده است.