تحریریهی «مداد»
سخنرانی حدوداً ۱۶ دقیقهای مارک کارنی، نخستوزیر کانادا، در اجلاس امسال داووس به یکی از لحظات تعیینکنندهی این گردهمایی جهانی تبدیل شد؛ سخنرانیای که نه وعدهی بازگشت به گذشته داد و نه از «ترمیم نظم قدیم» گفت، بلکه صریحاً اعلام کرد: نظم جهانیِ مبتنی بر قانون ـ آنگونه که سالها تبلیغ میشد ـ دیگر وجود خارجی ندارد.
کارنی با ارجاعی معنادار به مقاله معروف واسلاو هاول، قدرت بیقدرتان، گفت زمان آن رسیده است که «نشانِ همبستگی با یک توهم مفید» را از دیوار پایین بیاوریم؛ توهمی به نام نظم جهانی مبتنی بر قواعد، که قدرتهای متوسط همیشه میدانستند کامل و واقعی نیست، اما سالها به آن تکیه کردند. به گفتهی او، نظم پیشین از بین رفته است، عزاداری برای آن راه حل نیست و نوستالژی استراتژی نیست. زمان زیستن در توهم دروغین به پایان رسیده است.
نکات کلیدی سخنرانی
نه گذار، بلکه شکاف
کارنی تأکید کرد جهان امروز در «دورهی گذار» نیست، بلکه در دل یک «شکاف» قرار دارد؛ شکافی که در آن قدرتهای بزرگ از اقتصاد، تجارت و زنجیرههای تأمین بهعنوان سلاح استفاده میکنند. او بدون نام بردن مستقیم از دونالد ترامپ هشدار داد: «اگر پشت میز نباشید، روی منو هستید.»
واقعگرایی مبتنی بر ارزشها
نخستوزیر کانادا از مفهومی دفاع کرد که آن را «واقعگرایی مبتنی بر ارزشها» نامید؛ رویکردی که میپذیرد قدرت و منافع واقعیاند، اما میکوشد آنها را در چارچوب همکاری میان قدرتهای متوسط مهار کند.
پایان خودفریبی نظم مبتنی بر قانون
کارنی گفت قدرتهای متوسط سالها میدانستند نظم مبتنی بر قانون تا حدی «ساختگی» است، اما این داستان، کارکرد سیاسی داشت. اکنون، به باور او، زمان مواجهه بیپرده با واقعیت فرارسیده است.
استقلال استراتژیک و ائتلافهای سیال
او از ساخت «قلعههای اقتصادی» سخن گفت: خودکفایی نسبی در انرژی، مواد معدنی حیاتی، زنجیرههای صنعتی و دفاع. در کنار آن، کارنی مفهوم «هندسه متغیر» را مطرح کرد؛ ائتلافهای متفاوت برای مسائل متفاوت، بهجای اتحادهای ثابت و پرهزینه.
گرینلند و آزمون واقعی ناتو
بخش حساس سخنرانی به حمایت صریح کانادا از دانمارک و گرینلند بازمیگشت. کارنی تأکید کرد هرگونه فشار یا اقدام یکجانبه علیه گرینلند میتواند آزمونی واقعی برای اصل دفاع جمعی ناتو باشد. اشاره غیرمستقیم او به ماده ۵ ناتو، که حمله به یک عضو را حمله به همه میداند، با تشویق ایستاده حضار همراه شد؛ تشویقی که در داووس کمسابقه است.
بازتابها؛ از «سخنرانی تاریخی» تا خشم ترامپ
واکنش رسانههای بینالمللی عمدتاً مثبت و کمسابقه بود:
نیویورک تایمز این سخنرانی را لحظهای دانست که مسئولیت شکاف نظم جهانی «عملاً متوجه ایالات متحده شد».
گاردین از کارنی بهعنوان «واقعگرایی بیرحم آماده رویارویی با ترامپ» یاد کرد.
بیبیسی تأکید کرد پیام اصلی این سخنرانی ساده بود: «نظم قدیمی برنمیگردد».
سیبیسی نیوز آن را «مهمترین سخنرانی یک نخستوزیر کانادا در دههها» توصیف کرد.
فارین پالیسی سخنرانی کارنی را «نقشه راهی برای مواجهه با آشفتگی ترامپ» نامید.
در مقابل، دونالد ترامپ واکنشی تند نشان داد و گفت: «کانادا به خاطر آمریکا زنده است. این را به خاطر داشته باش، مارک.»
چرا این سخنرانی مهم بود؟
در داووسی که سالها محل تکرار کلیشههای نظم لیبرال جهانی بود، کارنی عملاً گفت این داستان دیگر جواب نمیدهد. او نه وعده بازسازی گذشته را داد و نه نسخهای آرمانگرایانه پیچیده؛ بلکه از ضرورت اتحاد قدرتهای متوسط، پذیرش واقعیت قدرت، و تعریف دوباره امنیت و اقتصاد جهانی سخن گفت.
برای بسیاری از ناظران، این سخنرانی فقط موضعگیری یک نخستوزیر نبود؛ نشانهای بود از جستوجوی نوعی رهبری تازه در جهانی که نظم قدیمش فرو ریخته، اما جایگزین روشنی هم ندارد.
تشویق ایستادهای که پس از پایان سخنرانی مارک کارنی در داووس رخ داد، از آن جهت جلب توجه کرد که در مجمع جهانی اقتصاد اتفاقی نادر است. داووس معمولاً محل سخنرانیهای تکنوکراتیک، محتاط و حسابشده است و واکنش حضار اغلب به کفزدنهای کوتاه و رسمی محدود میشود، نه تشویق ایستاده.
در سالهای گذشته، تنها چند چهره استثنایی با موقعیتهای کاملاً ویژه چنین واکنشی را تجربه کردهاند؛ از جمله ولادیمیر زلنسکی در اوج جنگ اوکراین، یا آنگلا مرکل در آخرین سالهای صدراعظمیاش، آن هم بیشتر بهعنوان ادای احترام سیاسی، نه تأیید یک پیام چالشبرانگیز.
