پوریا ناظمی
۱۵ تا ۲۱ دسامبر | هفتهٔ انقلاب زمستانی
در واپسین هفتههای پاییز، آسمان شب آرام آرام پوست میاندازد.
مثلث تابستانی فرو میرود، پروین به اوج میرسد، مشتری جای خود را میان ستارگان عوض میکند و بلندترین شب سال از راه میرسد. این هفته، آسمان بیش از هر زمان دیگر یادآور گذر فصلها و بازگشت دوبارهٔ نور است.
دوشنبه ۱۵ دسامبر
مثلث «تابستانی» در حال خداحافظی است. اگر رو به باختر و شمالباختر بایستید، نخستین ستارهای که صحنه را ترک میکند «اَلتایر» است. هنوز «وگا» ــ ستارهای با قدر صفر ــ درخشانترین نقطهٔ آسمانِ آغاز شب است و بالای آن «دِنِب» دیده میشود. اَلتایر پایینتر و کمی چپتر از وگا قرار دارد. این شبها آزمونی است برای صبر چشمها: تا چه ساعتی و تا چند شب دیگر میتوان اَلتایر را نزدیک افق دید؟
سهشنبه ۱۶ دسامبر
خوشهٔ پروین (ثریا) پس از شام، بسیار بالا در جنوبخاور آسمان میدرخشد؛ به اندازهٔ نوک انگشت در فاصلهٔ یک دست. چند ستاره میتوانید با چشم غیرمسلح بشمارید؟ بیشتر آدمها شش تا میبینند. با آسمانی تاریک و چشمانی تیزبین، شاید هشت یا حتی نه ستاره هم خودشان را نشان دهند. دوربین دوچشمی اما دهها ستاره را آشکار میکند.
چهارشنبه ۱۷ دسامبر
رو به جنوبباختر، مربع بزرگ پگاسوس را میبینید که روی یک گوشه کج ایستاده است؛ کمی بزرگتر از مشت دست. ستارههایش از قدر دوم و سوماند و «زحل» درخشانتر، پایینِ چپِ آن میدرخشد.
همزمان، ستارهٔ متغیر «راس الغول» در برساوش، حوالی ساعت ۱۰:۲۸ شب به وقت شرق آمریکا، برای چند ساعت کمنور میشود و از قدر ۲٫۱ به حدود ۳٫۴ میرسد.
پنجشنبه ۱۸ دسامبر
زمانی از سال است که کهکشان آندرومدا (M31) درست پس از تاریک شدن هوا از بالای سر میگذرد. اگر در عرضهای میانی نیمکرهٔ شمالی باشید، با دراز کشیدن روی زمین و نگاه کردن مستقیم به بالا، میتوانید آن را با دوربین دوچشمی چون لکهای مهآلود، نزدیک «زانوی» پیکرهٔ صورت فلکی آندرومدا ببینید.
جمعه ۱۹ دسامبر
مشتری آرام اما پیوسته، در حرکت بازگشتیاش (رجعی) میان ستارهها جابهجا میشود. این شبها بهوضوح از خط میان «پولوکس» و «شعرای شامی» فاصله گرفته است؛ نشانهای زنده از پویایی آسمان.
در همین شب، ماه نو در ساعت ۸:۴۳ شب به وقت شرق آمریکا رخ میدهد و آسمان را برای رصد عمیقتر تاریک میکند.
شنبه ۲۰ دسامبر
دو «ستارهٔ سگ» در تراز: «شباهنگ» ــ درخشانترین ستارهٔ آسمان ــ حوالی ساعت ۸ یا ۹ شب از خاور-جنوبخاور بالا میآید. «شعرای شامی» در سمت چپ آن میدرخشد. اینکه کدامیک بالاتر دیده شود، به عرض جغرافیایی شما بستگی دارد؛ بازی ظریفی از هندسهٔ زمینِ کروی.
راس الغول بار دیگر این شب کمنور میشود. و در سکوت زمستانی آسمان، یاد «کارل سیگن» زنده میشود؛ مردی که به ما آموخت «ما از جنس ستارهایم».
یکشنبه ۲۱ دسامبر
بلندترین شبهای سال فرا رسیدهاند. انقلاب زمستانی در ساعت ۱۰:۰۳ صبح به وقت شرق آمریکا رخ میدهد؛ لحظهای که خورشید حرکت جنوبیاش را متوقف میکند و سفر ششماههٔ بازگشت به شمال را آغاز میکند. از همینجا، وعدهٔ بهار دوباره در دل آسمان کاشته میشود.
چشمانداز سیارهها
عطارد بامدادی، هنوز کمارتفاع اما درخشان (قدر منفی ۰٫۵) در سپیدهدم دیده میشود.
زهره و مریخ در نور خورشید پنهاناند.
مشتری (قدر منفی ۲٫۶) در صورت فلکی جوزا، پس از تاریکی کامل طلوع میکند و تا بامداد فرمانروای آسمان است؛ با قطری نزدیک به بیشینهٔ سالانهاش.
زحل پایینِ مربع پگاسوس، با حلقههایی تقریباً لبهبهلبه دیده میشود؛ منظرهای نادر که تا پانزده سال دیگر تکرار نخواهد شد.
اورانوس و نپتون همچنان مهمانهای دوردست تلسکوپیاند.
تحریریهی «مداد»
