پوریا ناظمی
در دل جنگلهای مرطوب کانادا، آنجا که مه روی شاخهها میخزد و باران نرم و بیوقفه زمین و تنههای درختان را نوازش میکند، موجودی زندگی میکند که از دور شاید تنها لکهای سبز یا قهوهای بر پوست درخت به نظر برسد، اما در واقع یکی از شگفتانگیزترین سازههای زندۀ این سیاره است.
او نه گیاه است و نه خزه، نه قارچ است و نه جلبک. بلکه پیوندی از هر سه؛ همزیستیای بیصدا که میلیونها سال دوام آورده است. نامش گلسنگ ریهای است؛ در زبان علمی، Lobaria pulmonaria – یکی از آن موجوداتی که نفسِ جنگل از حضورش میآید.
در این مجموعه دربارهی خرسها و گرگها، مرغان آوازخوان و درختان کهنسال گفتهایم؛ اما «حیاتوحش کانادا» فقط محدود به جانوران و گیاهان نیست. زیستبوم، مجموعهای از هزاران رشتۀ درهمتنیده است و موجوداتی مانند گلسنگها، هرچند کوچک و خاموش، در نگهداشتن این شبکه نقشی اساسی دارند. گلسنگ ریهای نه شکار میکند و نه شکار میشود، اما در سکوت خود، نیتروژن میسازد، هوای جنگل را پالایش میکند، خانهای برای زیستهای میکروسکوپی فراهم میآورد و از همه مهمتر، نشانهای است از تداوم و سلامت جنگلهای قدیمی. فهمیدن زندگی او یعنی شناختن بخشی پنهان اما حیاتی از حیاتوحش کانادا — همان بخشی که بدون آن، حتی زیباترین جانوران نیز پناه و غذا نخواهند داشت.
همزیستی در سه صدا
بدن گلسنگ ریهای یا همان تالوس، شبیه تکهای از برگ چرمگونه و موجدار است که گاه تا پانزده سانتیمتر پهنا دارد. سطح روییاش سبز مایل به زیتونی است که در هوای خشک به قهوهای تیره تبدیل میشود، و سطح زیرینش کمرنگتر، گاهی خاکستری یا زردفام. اگر با دقت نگاه کنی، رگههای ظریفی روی سطحش میبینی که در امتداد آنها دانههای ریز پودری پخش شدهاند؛ همین دانهها سازوکارِ تولیدمثل غیرجنسی گلسنگاند، سلولهایی کوچک از قارچ و جلبک که با هم سفر میکنند تا شاید روزی روی تنۀ درختی دیگر، زندگی تازهای آغاز کنند.
گلسنگ ریهای نه گیاه است و نه خزه، نه قارچ است و نه جلبک. بلکه پیوندی از هر سه؛ همزیستیای بیصدا که میلیونها سال دوام آورده است.
اما راز واقعی این موجود درون همین تار و پود نهفته است. قارچِ میزبان، جلبک سبز و باکتری آبیـسبزی به نام نوستوک، درون یکدیگر تنیدهاند؛ رابطهای که همزمان هم ظریف است و هم قدرتمند. جلبک، نور خورشید را میگیرد و قند میسازد. باکتری، نیتروژن را از هوای پیرامون میگیرد و آن را به مادهای تبدیل میکند که همۀ ساکنان تالوس میتوانند از آن بهرهمند شوند. و قارچ، همچون معماری پیر، دیوار و پناهگاه این دو را میسازد. هیچکدام بدون دیگری دوام نمیآورند. همین همزیستی است که باعث شده گلسنگها بتوانند در جاهایی زنده بمانند که زندگیِ معمولی از نفس میافتد: روی پوست درختان، صخرهها، یا حتی سقف سنگی غارها.
در گلسنگ ریهای، این اتحاد سهجانبه به کمال رسیده است. نوستوک در تودههای کوچکی به نام «سفالودیا» در دل تالوس زندگی میکند و نیتروژن را تثبیت میکند؛ نیتروژنی که بعدها، هنگام ریزش تکههای گلسنگ بر زمین، به خاک جنگل بازمیگردد. به این ترتیب، گلسنگ نهتنها بخشی از چهرۀ درخت است، بلکه در چرخۀ تغذیۀ کل جنگل نقش دارد.
اقامتگاهِ مرطوب و سایهدار
در کانادا، گلسنگ ریهای بیشتر در جنگلهای مرطوب و قدیمی زنده میماند؛ جاهایی که باران فراوان میبارد، نور خورشید تنها از لای شاخهها میتابد و رطوبت، همچون مه، همیشه در هوا جاری است. در غرب کشور، بهویژه در جنگلهای بارانی بریتیشکلمبیا، تالوسهای بزرگ آن بر پوست درختان افرا، توس، صنوبر داگلاس و سدر قرمز میچسبند. در شرق، از انتاریو تا نوا اسکوشیا و کبک، در میان راشها و افراها و توسهای کهنسال پراکندهاند. هرجا که جنگل تداوم داشته و نسلهای متوالی درختان بیوقفه روییده و مردهاند، گلسنگ ریهای هم حضور دارد.
این گونه سایه و خنکی را ترجیح میدهد و نمیتواند در گرمای خشک تابستانهای باز یا در حاشیۀ جنگل دوام بیاورد. روی درختان جوان رشد نمیکند و از جنگلهای تازهکاشتهشده دوری میجوید. گویی فقط وقتی درخت و خاک، حافظهای دیرینه از باران و زمان در خود داشته باشند، گلسنگ نیز راضی به اقامت میشود.
زیستشناسان از حضور آن بهعنوان نشانهای از «تداوم تاریخی جنگل» یاد میکنند. اگر گلسنگ ریهای در منطقهای یافت شود، یعنی سالها، شاید قرنها، این جنگل در آرامش و ثبات زیسته است. برای همین، هر نقطهای از کانادا که تالوسهای سبز و چینخوردۀ آن هنوز بر شاخهها نشسته، گنجینهای است که باید با احترام حفظ شود.
کارخانۀ خاموش نیتروژن
در نگاه انسان، نیتروژن گازی بیبو و بیرنگ است که سهچهارم هوای اطراف ما را پر کرده، اما بیشتر موجودات زنده نمیتوانند آن را مستقیماً به کار ببرند. خاک و گیاهان برای زنده ماندن به ترکیبات نیتروژنی نیاز دارند، و در بسیاری از جنگلهای کانادا، همین عنصر است که رشد را محدود میکند. در چنین جایی، گلسنگ ریهای و همراهانش ناجیان بیادعای اکوسیستماند.
نوستوکِ ساکن در تالوس، نیتروژن هوا را جذب میکند و آن را به ترکیبات قابلجذب برای گیاهان تبدیل میکند. این نیتروژن از طریق باران، ریزش تکههای گلسنگ و تجزیۀ طبیعی به خاک برمیگردد. پژوهشهای انجامشده در جنگلهای سدر و شوکران بریتیشکلمبیا نشان دادهاند که گلسنگهای جنس Lobaria میتوانند سالانه چند کیلوگرم نیتروژن در هر هکتار تولید و به چرخۀ غذایی جنگل اضافه کنند. بدون این باران نامرئی کود طبیعی، خاکِ بسیاری از جنگلهای شمالی فقیرتر و درختان، کندتر رشد میکردند.
بدین ترتیب، گلسنگ ریهای در ظاهر ساکن و خاموش است، اما در واقع درون خود، بیوقفه کار میکند؛ کارخانهای زیستی که هر تالوسش بهاندازۀ یک جهان کوچک، اکسیژن میسازد، نیتروژن میپردازد و حیات را به گردش درمیآورد.
خلاصه اطلاعات گلسنگ ریهای
زیست در مقیاس نامرئی
تالوسهای بزرگ گلسنگ ریهای تنها خودشان زنده نیستند، بلکه خانۀ دهها موجود دیگرند. درون چینخوردگیهای مرطوبش، جانوران ریز میکروسکوپی، لارو حشرات، حلزونهای کوچک و حتی برخی قارچهای دیگر زندگی میکنند. برای بسیاری از این موجودات، تالوس مثل شهری در مقیاس میکرو است، با خیابانها و پناهگاههایی که آب و غذا در آن یافت میشود.
برخی پرندگان کوچک و حشرهخواران از این ساکنان بهره میبرند. در فصل زمستان، تکههایی از گلسنگ که بر زمین میافتد، میتواند خوراک موقتی گوزن یا حتی خرگوشهای برفی باشد. شاید بهظاهر نقشی فرعی در زنجیرۀ غذایی دارد، اما همین نقشهای کوچک است که پازل بزرگ اکوسیستم را کامل میکند.
آینهای برای نفسِ زمین
گلسنگ ریهای، مانند دیگر گلسنگها، پوستۀ محافظتی ندارد و مستقیم از هوای پیرامون خود آب و مواد غذایی را جذب میکند. این ویژگی باعث شده که نسبت به تغییرات شیمیایی هوا فوقالعاده حساس باشد. اگر در نزدیکی کارخانهها، جادههای پررفتوآمد یا مناطق شهری زندگی کند، ترکیبات گوگرد، اکسیدهای نیتروژن یا فلزات سنگین بهراحتی در بدنش انباشته میشوند و او را بیمار یا نابود میکنند.
به همین دلیل، دانشمندان از گلسنگ ریهای بهعنوان «زیستنشانگر» کیفیت هوا استفاده میکنند. هرجا تالوسهای سالم و سبزش گسترده باشد، میتوان اطمینان داشت که هوا پاک و باران هنوز طبیعی است. در مقابل، هرجا که ناگهان ناپدید شود، شاید آلودگی یا خشکی پنهان، آرامآرام درخت و خاک را هم تهدید کند.
تهدیدها در سکوت
با وجود گستردگی در سراسر کانادا، گلسنگ ریهای در برابر تغییر بسیار آسیبپذیر است. بزرگترین تهدید برای او، جنگلتراشی و تغییرات شدید در ساختار جنگل است. وقتی درختان کهنسال قطع میشوند، نهفقط میزبانهای گلسنگ از بین میروند، بلکه رطوبت هوا، نور، و جریان باد هم تغییر میکند. گلسنگی که به سایه و مه خو گرفته، در هوای خشک و پرآفتاب نمیماند.
در بسیاری از نقاط اروپا، همین فرایند باعث شد که گلسنگ ریهای تقریباً ناپدید شود. در کانادا هنوز وضع به آن وخامت نرسیده، اما در مناطقی از شرق کشور و اطراف شهرها، کاهش جمعیت آن آشکار است. آلودگی هوا، باران اسیدی و گرمایش اقلیمی، دشمنان خاموش دیگر اویند. تابستانهای گرمتر و خشکتر، دورههای طولانی بیباران، و سرمای ناگهانی زمستانی، همگی توازن ظریف تالوس را بر هم میزنند.
در کنار اینها، تکهتکه شدن جنگلها نیز خطری پنهان است. گلسنگها در دل جنگلهای پیوسته شکوفا میشوند؛ اما وقتی جنگل به لکههای کوچک و جدا از هم تقسیم میشود، پراکنش آنها تقریباً متوقف میشود. باد و باران دیگر قادر نیستند دانههای ریز حیات را از تکهای به تکۀ دیگر برسانند. هر جزیرۀ سبزِ جدامانده، آرامآرام از درون خاموش میشود.
مراقبت از نفسِ جنگل
در سطح ملی، گلسنگ ریهای هنوز در فهرست گونههای در خطر کانادا قرار ندارد. اما در استانهایی چون بریتیشکلمبیا، کبک و نوا اسکوشیا، مقامهای زیستمحیطی آن را گونهای «شاخص و نیازمند پایش دائمی» میدانند. بسیاری از برنامههای مدیریت جنگل در این مناطق، حفظ درختان بزرگ میزبان گلسنگ و جلوگیری از قطع کامل درههای مرطوب را در اولویت گذاشتهاند.
در کنار اقدامات دولتی، پژوهشگران و گروههای محلی نیز سهم خود را ادا میکنند. پروژههای «علم شهروندی» در بریتیشکلمبیا و کبک از طبیعتگردان خواستهاند تا مکانهای مشاهدۀ گلسنگ ریهای را ثبت کنند. این دادهها بعدها به شکل نقشههایی از پراکندگی گونه در کانادا درمیآید و برای تصمیمگیریهای حفاظتی استفاده میشود.
دانش بومی جوامع نخستین ملل نیز در این زمینه الهامبخش بوده است. در بسیاری از باورهای سنتی، گلسنگها نشانۀ هماهنگی زمین و آسماناند، و حضورشان نشانهای از پاکی مکان. همین نگاه باعث شده است که در پروژههای مشترک میان پژوهشگران و جوامع بومی، به حفظ مناطق جنگلی که گلسنگ ریهای در آن رشد میکند، به چشم پاسداری از روح زمین نگاه شود.
یادگار خاموشِ جنگلهای کهنسال
نام «ریهای» که از لاتین pulmonaria گرفته شده، اشارهای استعاری دارد: شکل تالوس با بافت چینخوردهاش یادآور ریههای انسان است، و البته کارکردش نیز بیشباهت به آن نیست؛ چراکه اکسیژن میسازد، هوا را میسنجد و به حیاتِ پیرامونش معنا میدهد.
در سدههای گذشته، در طب سنتی اروپا از این گلسنگ برای درمان بیماریهای تنفسی استفاده میکردند. جوشانده یا پودر خشکشدۀ آن در داروهای گیاهی یافت میشد. امروزه، ارزشش بیش از آنکه دارویی باشد، اکولوژیک و فرهنگی است: نشانهای از جنگلهای زنده، نفسکش و در تعادل.
صدای سبزِ سکوت
اگر روزی در جنگلهای بارانی بریتیشکلمبیا یا در افراستانهای شرقی کبک قدم بزنی و لکههای بزرگ سبزـقهوهای را بر پوست درختان ببینی، کمی نزدیکتر شو. لمسشان نکن، تنها نگاه کن. همان لحظه شاید هزاران سلول درون آن تالوس در حال کار باشند؛ قارچ، جلبک و باکتری، هر یک در نقش خود. شاید در همان دم، نیتروژنی از هوا گرفته میشود تا روزی به خاک جنگل برسد. شاید مایتی ریز در لابهلای آن خانه دارد، یا قطرهای باران که ساعتی بعد به ریشۀ درختی جوان میرسد.
گلسنگ ریهای با ما سخن نمیگوید، اما حضورش پیامی روشن دارد: زندگی فقط آن نیست که حرکت میکند و صدا دارد. گاهی، حیات واقعی در سکوت و ایستایی پنهان است – در نفس سبز و آرامی که در پوستِ درختان جنگلهای کانادا جاری است.
تحریریهی «مداد»
